Sr.
no.
|
BHEDAKATVA
|
AAMAVATA
|
VATASHONITA
|
1
|
VYADHITVA
|
Not
established in Brihat-trayi; Acharya
Madhav(700 AD) described first as a separate disease
|
Established
in Brihat-trayi
|
2
|
SYNONYMS
|
Aamavruta,
Sama Vata
|
Aadhyavata,
Vatabalas, Khud, Vatarakta, Vata Shonita
|
3
|
NIRUKTI
|
आमोऽपाकहेतुः
वातः । स्वनामख्यातरोगविशेषः ।
|
वातदूषितं रक्तं यत्र । रोगविशेषः।
|
4
|
N
I
D
A
N
A
|
RASA
|
Madhura,
Amla, Lavana Rasa Atisevana
|
Katu,
Amla, Lavana Rasa Atisevana
|
GUNA
|
Shita,
Snigdha, Picchila, Guru, Manda
|
Not
mentioned specifically except Snigdha, Ushna
|
VIRYA
|
Shita
Atisevana
|
Ushna
Atisevana
|
AAHARA
SAMANYA ATISEVANA
|
Viruddha
Aahara, Asatmya Bhojana, Ati Shita Aahara, Ati Ruksha Aahara, Ati Guru
Aahara, Sandushta Bhojana
|
Viruddha
Aahara
|
AAHARA
VISHESHA ATISEVANA
|
Not
mentioned specifically
|
Pinyaka,
Mulaka. Nishgpava, Masha, Ikshyu, Dadhi, Takra, Palala (Mamsa), Varija Mamsa,
Anupa Mamsa, Klinna Shushka, Mamsa
|
AAHARA
VIDHI VYATIKRAMA
|
Abhojana,
Ajirne BHojana, Adhyashana, Atibhojana, Vishamashana
|
Ajirne
BHojana, Adhyashana
|
VIHARA-ATISEVANA
|
Viruddha
Cheshta, Vegasandharana
|
Divaswapna,
Prajagarana, Achankramana
|
ENVIRONMENTAL
FACTOR
|
Desha
Vaishamya, Kala Vaishamya, Rutu Vaishamya
Cha.
Chi. 15/43
|
Not
mentioned specifically, but Desha and Kala can be the factor
for beginning as well as exacerbation of the symptoms
As
per Shonita Dushti mentioned in Cha. Su.-24
|
KALPANA
VISHESHA ATISEVANA
|
Not
mentioned specifically
|
Sura,
Madya, Sauviraka, Aarnala
|
MANASA
BHAVA
|
Irshya
(jealousy), Bhaya (fear), Krodha (anger),
Lobha (greed), Rukdainya (feeling of unwell due to pain),
Pradwesha (hatredness), Shoka (depression), Chinta (stress)
|
Krodha
(anger)
|
SAMHANAN
VISHESHA ATISEVANA
|
Sthoola
/ Krusha
Not
mentioned specifically (Note:
Peactically, RA is not seen in obese.)
|
Prayah
Sthoola(प्रायशः सुकुमाराणां मिष्टान्नसुखभोजिनाम्१ ॥७॥अचङ्क्रमणशीलानां
कुप्यते वातशोणितम् ।Cha.
Chi. 29/07-08 )
|
SOCIO
ECONOMICAL STATUS
|
Poor
/ Middla-class / Rich
|
Mostly
rich(प्रायशः सुकुमाराणां मिष्टान्नसुखभोजिनाम्१ ॥७॥Cha.
Chi. 29/07)
|
|
SANNIKRUSHTA
NIDANA
|
स्निग्धं भुक्तवतो ह्यन्नं व्यायामं कुर्वतस्तथा ||१||
Ma.Ni.25/01
|
प्रदुष्टे
शोणिते नृणाम् ॥८॥
कषायकटुतिक्ताल्परूक्षाहारादभोजनात्
।
हयोष्ट्रयानयानाम्बुक्रीडाप्लवनलङ्घनैः२
॥९॥
उष्णे
चात्यध्ववैषम्याद्व्यवायाद्वेगनिग्रहात्३ ।
Cha.
Chi.29/08-10
|
5
|
DOSHA
|
Kapha
Pradhana Tridosha
|
Rakta
and Vata Pradhana Tridosha
|
6
|
DUSHYA
|
Rasa,
Rakta, Mamsa. Asthi
|
Twag,
Rakta, Mamsa, Meda, Asthi, Majja
|
7
|
SROTASA
|
Annavaha,
Purishavaha, Rasavaha, Raktavaha, mamsavaha, Asthivaha
|
Rasavaha,
Raktavaha, Mamsavaha, Medovaha, Asthivaha, Majjavaha
|
8
|
SROTODUSHTI
PRAKARA
|
Sanga,
Vimargagamana, Shira Granthi
|
Sanga,
Vimargagamana, Shira Granthi
|
9
|
ROGAMARGA
|
Kostha,
Shakha and Marmasthisandhi (depending on the stage
of disease)
|
Shakha
and Marmasthisandhi (depending on the stage
of disease)
|
10
|
ADHISTHANA
|
Asthi,
Sandhi
|
Twacha,
Asthi, Sandhi
|
11
|
AGNI
|
Manda
|
Tikshna
/Sama / Vishama
|
12
|
SAMA
/ NIRAMA
|
Sama
|
Sama
/ Nirama
|
13
|
AASHAYA
|
Aamashaya
Samuttha
|
Pakvashaya
Samuttha
|
14
|
VYADHI
PRAKARA
|
Chirakari/Ashukari
|
Chirakari
|
15
|
SADHYASADHYATA
|
एकदोषानुगः
साध्यो द्विदोषो याप्य उच्यते |
सर्वदेहचरः
शोथः स कृच्छ्रः सान्निपातिकः ||१२||
Ma. Ni.- 25/12
|
एकदोषानुगं साध्यं नवं, याप्यं द्विदोषजम् ।
त्रिदोषजमसाध्यं
स्याद्यस्य च स्युरुपद्रवाः ॥३०॥Cha.
Chi.29/30
एतैरुपद्रवैर्वर्ज्यं
मोहेनैकेन वाऽपि यत् ।
सम्प्रस्रावि
विवर्णं च स्तब्धमर्बुदकृच्च यत् ॥३३॥
वर्जयेच्चैव
सङ्कोचकरमिन्द्रियतापनम् ।
अकृत्स्नोपद्रवं
याप्यं साध्यं स्यान्निरुपद्रवम् ॥३४॥
Cha.
Chi.29/33-34
|
16.
|
Upashay-anupashay
|
Lavan-ras is not anupashaya, except in Pitta-pradhan even it has been indicated for aam-pachan with pachan-yogas.
|
Lavan-ras is contra-indicated as it causes pittarakta-prakop/ dushti so it is anupashaya.
|
17
|
AAVARANA
PHENOMENON
|
Not
mentioned clearly.
|
Mentioned
in Samprapti
वायुर्विवृद्धो
वृद्धेन रक्तेनावारितः पथि ॥१०॥
Cha.
Chi.29/10
|
18
|
SAMPRAPTI
|
वायुना प्रेरितो
ह्यामः श्लेष्मस्थानं प्रधावति |
तेनात्यर्थं
विदग्धोऽसौ धमनीः प्रतिपद्यते ||२||
वातपित्तकफैर्भूयो
दूषितः सोऽन्नजो रसः |
स्रोतांस्यभिष्यन्दयति
नानावर्णोऽतिपिच्छिलः ||३|
………..
युगपत्कुपितावन्तस्त्रिकसन्धिप्रवेशकौ
|
Ma. Ni.- 25/02-05
|
वायुर्विवृद्धो
वृद्धेन रक्तेनावारितः पथि ॥१०॥
Cha.
Chi.29/10
कृत्स्नं
सन्दूषयेद्रक्तं
सौक्ष्म्यात्
सर्वसरत्वाच्च पवनस्यासृजस्तथा ।
तद्द्रवत्वात्
सरत्वाच्च देहं गच्छन् सिरायनैः ॥१३॥
पर्वस्वभिहतं
क्षुब्धं वक्रत्वादवतिष्ठते ।
स्थितं
पित्तादिसंसृष्टं तास्ताः सृजति वेदनाः ॥१४॥
Cha.
Chi.29/13-14
|
19
|
PURVARUPA
|
Not
mentioned directly
स्रोतोरोधबलभ्रंशगौरवानिलमूढताः
।
आलस्यापक्तिनिष्ठीवमलसङ्गारुचिक्लमाः
॥
लिङ्गं मलानां
सामानां
A.H. Su.- 13/23-24
|
स्वेदोऽत्यर्थं
न वा कार्ष्ण्यं स्पर्शाज्ञत्वं क्षतेऽतिरुक् ।सन्धिशैथिल्यमालस्यं
सदनं पिडकोद्गमः ॥१६॥जानुजङ्घोरुकट्यंसहस्तपादाङ्गसन्धिषु
।निस्तोदः
स्फुरणं भेदो गुरुत्वं सुप्तिरेव च ॥१७॥कण्डूः
सन्धिषु रुग्भूत्वा भूत्वा नश्यति चासकृत् ।वैवर्ण्यं
मण्डलोत्पत्तिर्वातासृक्पूर्वलक्षणम् ॥१८॥Cha.
Chi.29/16-18
|
20
|
SAMANYA
LAKSHANA
|
अङ्गमर्दोऽरुचिस्तृष्णा
आलस्यं गौरवं ज्वरः |अपाकः
शूनताऽङ्गानामामवातस्य लक्षणम् ||६||Ma. Ni.- 25/06
|
Not
mentioned in generalised manner.
|
21
|
PRATYATMA
LAKSHANA
|
स्तब्धं च कुरुतो गात्रमामवातः स उच्यते ||५||
Ma. Ni.- 25/05
|
तस्य स्थानं करौ पादावङ्गुल्यः सर्वसन्धयः ।
कृत्वाऽऽदौ
हस्तपादे तु मूलं देहे विधावति ॥१२॥
Cha.
Chi.29/12
|
22
|
TYPES
|
Types are not classified separately,
features are highlighted as per Doshaja dominance.
Vatika - सशूलं
पवनानुगम्
Paitika - पित्तात्
सदाहरागं च
Kaphaja - स्तिमितं
गुरुकण्डूं च कफदुष्टं तमादिशेत् ||
Ma. Ni.- 25/11
(Note : Dermal presentation only found in Kaphaja Aamavata)
Pravruddha Aamavata Lakshana :
स कष्टः सर्वरोगाणां यदा प्रकुपितो भवेत् |
हस्तपादशिरोगुल्फत्रिकजानूरुसन्धिषु ||७||
करोति सरुजं शोथं यत्र दोषः प्रपद्यते |
स देशो रुज्यतेऽत्यर्थं व्याविद्ध इव वृश्चिकैः ||८||
Ma. Ni.- 25/07-08
{No Dermal presentation present in Aamvat.}
|
Types are not classified separately.
Vatika - शोथस्य कार्ष्ण्यं
रौक्ष्यं च श्यावतावृद्धिहानयः ॥२५॥
धमन्यङ्गुलिसन्धीनां
सङ्कोचोऽङ्गग्रहोऽतिरुक् ।कुञ्चनस्तम्भने
शीतप्रद्वेषश्चानिलेऽधिके ॥२६॥
Cha.
Chi.29/25-26
Raktaja - श्वयथुर्भृशरुक्२ तोदस्ताम्रश्चिमिचिमायते ।
स्निग्धरूक्षैः
शमं नैति कण्डूक्लेदान्वितोऽसृजि३ ॥२७॥
Cha.
Chi.29/27
Paitika - विदाहो वेदना मूर्च्छा स्वेदस्तृष्णा मदो भ्रमः ।रागः पाकश्च
भेदश्च शोषश्चोक्तानि पैत्तिके ॥२८॥
Cha.
Chi.29/28
Kaphaja - स्तैमित्यं गौरवं स्नेहः सुप्तिर्मन्दा च रुक् कफे ।
हेतुलक्षणसंसर्गाद्विद्याद्द्वन्द्वत्रिदोषजम्
॥२९॥Cha.
Chi.29/29
Dwandvaja - Combination of Hetu and Lakshana
of two Dosha
Sannipatila - Combination of Hetu and Lakshana
of three Dosha
Uttana Vatarakta :त्वङ्मांसाश्रयमुत्तानं ;
कण्डूदाहरुगायामतोदस्फुरणकुञ्चनैः
।
अन्विता
श्यावरक्ता त्वग्बाह्ये ताम्रा तथेष्यते ॥२०॥Cha.
Chi.29/20
Gambhira Vatarakta :गम्भीरं त्वन्तराश्रयम् ॥१९॥ Cha. Chi.29/19;
गम्भीरे
श्वयथुः स्तब्धः कठिनोऽन्तर्भृशार्तिमान् ।श्यावस्ताम्रोऽथवा
दाहतोदस्फुरणपाकवान् ॥२१ रुग्विदाहान्वितोऽभीक्ष्णं
वायुः सन्ध्यस्थिमज्जसु । छिन्दन्निव
चरत्यन्तर्वक्रीकुर्वंश्च वेगवान् ॥२२॥करोति खञ्जं
पङ्गुं वा शरीरे सर्वतश्चरन् ।सर्वैर्लिङ्गैश्च
विज्ञेयं वातासृगुभयाश्रयम् ॥२३॥Cha.
Chi.29/21-23 {Dermal presentation present in each
type}
|
23
|
Koshtha
Lakshana
|
अरुचि, तृष्णा, आलस्य, गौरव, अपाक, प्रसेक,
अग्निदौर्बल्य,
वैरस्य, कुक्षौ कठिनतां, कुक्षौ शूल, छर्दि, विड्विबद्धता, आन्त्रकूज, आनाह
Ma. Ni. 25
|
(Literally
no GIT signs and symptoms found in Vata Shonita)
|
24
|
Shakha
Lakshana
|
अङ्गमर्द, ज्वर,
शूनताऽङ्गानाम्, सरुज शोथ, उत्साहहानि
Ma. Ni. 25
|
श्वयथुः
स्तब्धः कठिनोऽन्तर्भृशार्तिमान् ।
श्यावस्ताम्रोऽथवा
तोदस्फुरणपाकवान् ॥२१॥
रुग्विदाहान्वितो;
तोदस्ताम्रश्चिमिचिमायते ।; कण्डू, क्लेदान्वित
Cha.
Chi.29
|
25
|
Marma
Lakshana
|
बहुमूत्रता, निद्राविपर्यय, भ्रम, मूर्च्छा, हृद्ग्रह
Ma. Ni. 25
|
मूर्च्छा,
भ्रम, मद
Cha.
Chi.29
|
26
|
Asthi-Sandhi
Lakshana
|
शूनताऽङ्गानाम्;
हस्तपादशिरोगुल्फत्रिकजानूरुसन्धिषु करोति सरुजं शोथं; रुज्यतेऽत्यर्थं
व्याविद्ध इव वृश्चिकैः ||; जाड्य
Ma. Ni. 25
|
रुग्विदाहान्वितोऽभीक्ष्णं
वायुः सन्ध्यस्थिमज्जसु ।छिन्दन्निव
चरत्यन्तर्वक्रीकुर्वंश्च वेगवान् ॥२२॥करोति खञ्जं
पङ्गुं वा; धमन्यङ्गुलिसन्धीनां सङ्कोचोऽङ्गग्रहोऽतिरुक् ।
Cha.
Chi.29
|
27
|
Dhatu-gatatva
|
Rasa
|
अङ्गमर्द, अरुचि,
आलस्य, गौरव, ज्वर,
अपाक, प्रसेक,
अग्निदौर्बल्य,
हृद्ग्रह, वैरस्य
Ma. Ni. 25
|
(Not
found except in Kaphaja Vatarakta) स्तैमित्य,
गौरव, स्नेह
Cha.
Chi.29/29
|
Rakta
|
तृष्णा, ज्वर, शूनताऽङ्गानाम्,
छर्दि, भ्रम, मूर्च्छा, दाह,
राग
Ma. Ni. 25
|
श्वयथुर्भृशरुक्तोदस्ताम्रश्चिमिचिमायते
।स्निग्धरूक्षैः
शमं नैति कण्डूक्लेदान्वितोऽसृजि३ ॥२७॥विदाहो वेदना
मूर्च्छा स्वेदस्तृष्णा मदो भ्रमः ।रागः पाकश्च
भेदश्च शोषश्चोक्तानि पैत्तिके ॥२८॥आयाम, तोद, स्फुरण,
कुञ्चन, श्यावरक्ताCha.
Chi.29
|
Mamsa
|
कुक्षौ कठिनता
Ma. Ni. 25/10
|
गम्भीरे
श्वयथुः स्तब्धः कठिनोऽन्तर्भृशार्तिमान् ।;सिरास्नायु शूलCha.
Chi.29
|
Meda
|
बहुमूत्रता
Ma. Ni. 25/09
|
गम्भीर स्तब्ध
श्वयथु, धमन्यङ्गुलिसन्धीनां सङ्कोचोऽङ्गग्रहोऽतिरुक् ।;सिरास्नायु शूल, सुप्तिCha.
Chi.29
|
Asthi
|
हस्तपादशिरोगुल्फत्रिकजानूरुसन्धिषु करोति सरुजं शोथं, जाड्यMa. Ni. 25
|
अस्थिवक्रताCha.
Chi.29/22
|
Majja
|
भ्रम, मूर्च्छा, निद्राविपर्यय
Ma. Ni. 25
|
करोति खञ्जं
पङ्गुं वा
Cha.
Chi.29/23
|
Shukra
|
-
|
-
|
28
|
UPADRAVA
|
जनयेत् सोऽग्निदौर्बल्यं प्रसेकारुचि गौरवम्
|उत्साहहानिं वैरस्यं दाहं च बहुमूत्रताम् ||९||कुक्षौ कठिनतां शूलं तथा निद्राविपर्ययम् |तृट्छर्दिभ्रममूर्छाश्च हृद्ग्रहं विड्विबद्धताम् |जाड्यान्त्रकूजमानाहं कष्टांश्चान्यानुपद्रवान् ||१०||
Ma. Ni.- 25/09-10
|
अस्वप्नारोचकश्वासमांसकोथशिरोग्रहाः ।
मूर्च्छायमदरुक्तृष्णाज्वरमोहप्रवेपकाः ॥३१हिक्कापाङ्गुल्यवीसर्पपाकतोदभ्रमक्लमाः ।अङ्गुलीवक्रता स्फोटा दाहमर्मग्रहार्बुदाः ॥३२॥एतैरुपद्रवैर्वर्ज्यं मोहेनैकेन वाऽपि यत् ।Cha.
Chi.29/31-33
|
29
|
C
H
I
K
I
T
S
A
S
I
D
D
H
A
N
T
A
|
RAKTAMOKSHANA
|
There
is no reference of Raktamokshan in Chikitsa of Amavata.
|
it
is the first line of treatmentof
Vatrakta, described in charaka Samhita.तत्र मुञ्चेदसृक् शृङ्गजलौकःसूच्यलाबुभिः|प्रच्छनैर्वा
सिराभिर्वा यथादोषं यथाबलम् ||Cha.
Chi.29/36As
per Acharya Charaka, Rakta mokshana can be done by Shringa, Alabu,
Jalauka, Prachanna or Shiravedha, depends on Dosha Pradhanya
and Bala ( of patient as well as of disease).
Acharya
Charaka has given indication for each type of Raktamokshana
in Vatarakta patient and also described contraindication for Raktamokshana
in Vata Rakta patient.
Jalanka
- Daha, Shoola, Ruja, Toda
Shrunga
and Alabu - Supti, Kandu, Chimchimayan
PraCchanna
and Shiravedha - when Dushta Rakta is transforming from one
place to another within the body. Cha.
Chi.29/37-38
Contraindications
- Anga-Galani, Ruksha, Vata
pradhane Vatarakta
Cha.
Chi.29/38
Complications
of Raktamokshan if done in
contraindicated;
-Gambhir
Shwayathu-Kampa-
Shira Snayu Sankoch-Glani-Stambha
Cha.
Chi.29/39
Complications
of Atiyoga of Raktamokshan:-khanja-Vatavyadhi-Mrutyu, Hence,
one should perform Raktamokshana after doing proper Snehana
(Internal Snehapana). Cha.
Chi.29/40
|
VIRECHANA
|
Virechana
can be performed in Amavata after reaching to Nirama state,
though it is mentioned in Chikitsa
sutra(Chakradatta 25/31-36), because Acharya Charaka has
quoted clearly that Sanshodhana should be avoided in Sama Dosha
condition. (Ref.: Cha.Chi.15/75)
|
Virechana
is also indicated to Vata Shonita patient
विरेच्यः स्नेहयित्वाऽऽदौ स्नेहयुक्तैर्विरेचनैः ।
रूक्षैर्वा मृदुभिः शस्तम....
Cha.
Chi.29/41
|
BASTI
|
In
Amavata, Kshar Basti is indicated in Sama Avastha, whereas Saindhavadi
Anuvasan Basti is indicated in Valta Pradhana or Jirna or Nirama
state of patient.
(Chakradatta
25/31-36)
|
Basti
is said main treatment of Vatarakta: ........असकृद्वस्तिकर्म च ।।Cha.
Chi.29/41
निर्हरेद्वा मलं तस्य सघृतैः क्षीरबस्तिभिः ।
न हि बस्तिसमं
किंचिद्वातरक्तचिकित्सितम् ।।
बस्तिवंक्षणपार्श्वोरुपर्वास्थिजठरार्तिषु।।
उदावर्ते च शस्यन्ते निरूहाः सानुवासनाः । ।
Cha.
Chi.29/88-89
As
per Avastha, patient is indicated for Niruha Basti, Anuvasana Basti
and Ghritayukta Ksheer Basti.
|
VISHESHA
CHIKITSA
|
In
Amavata, there is no types like Uttana and Gambhira
because Amavata, itself is the condition when Doshas get lodged
within Sandhi (श्लेष्म स्थान प्रधावति - Ma.Ni.25/02;Shleshak Kapha
is the Kapha Sthana) So, it is the disease of deep tissue involvement.
So the whole treatment for Gambhira Dhatu Involment
|
In
Vatarata, Dushita Rakta can lodge either in superficial tissue (like Twacha,
Mamsa) or in deep tissue (like Asthi, Majja). Depending on tissue
involvement Vatrakta is of two types Uttana and Gambhira.
Both
have different line of treatment, as mentioned below.
विरेकास्थापनस्नेहपानैर्गम्भीरमाचरेत्||
सर्पिस्तैलवसामज्जापानाभ्यञ्जनबस्तिभिः| Cha.
Chi.29/43
Uttana
Vatarakta is treated by Bahya Upachara
like Aalepa, Abhyanga, Parisheka, Avagahaha. Gambhir
Vatarakta is treated by Virechana, Asthapana
and Snehapana.
|
DOSHANUSARA
VISHESHA CHIKITSA
|
Though
Acharya Madhavkar mentioned, Vatika, Paittika and Kaphaja
Lakshana of Amavata, there is no any specification of Dosha
in Chikitsa Sutra (Chakradatta 25/31-36), because Amapachana
is the prime management in Amavata, But, on the basis of Dosha
Pradhanya. we can devide Chikitsa Sutra as per Dosha Pradhanya
vatika
Amavata Chikitsa - Basti and Snehapana
Paittika
Amavata Chikitsa – Virechana , Basti, Snehapana. Avoid
Katu Ras Pradhana and Ati Ushna Amapachana Yoga, Use Tikta
Pradhana aushadha.
Kaphaja
Amavata Chikitsa - Langhana, Svedana, Katu, Tikta Rasa
Aushadhi, Samshodhana.
(Note:
Amavata is nearer to Kaphaja Vatarakta in context to signs and
symptoms as well as management.)
|
Acharya
Charak has mentioned specific treatment of Dosha
for Vatarakta
Vataja
Vatarakta Chikitsa:
सर्पिस्तैलवसामज्जापानाभ्यञ्जनबस्तिभिः ।
सुखोष्णैरुपनाहैश्च वातोत्तरमुपाचरेत् ।।
Cha.
Chi.29/44
Snehapana- Sarpi, Taila, Vasa, Majja ;Abhyanga; Basti-
Snehabasti;Upanaha
(Sukhoshna -luke warm)
Paittika
Vatarakta Chikitsa विरेचनैर्घृतक्षीरपानैः सेकैः सबस्तिभिः ।शीतैर्निर्वापणैश्चापि रक्तपित्तोत्तरं जयेत् । ।
Cha.
Chi.29/45
-Virechana;-Ghritapana; -kshir pana;-
parisheka
-
Basti;-
Shita Nirvapana (bahya upchara)
Kaphaja
Vatarakta Chikitsa
वमनं मृदु नात्यर्थं स्नेहसेकौ विलङ्घनम्।कोष्णा लेपाश्च
शस्यन्ते वातरक्ते कफोत्तरे ।।Cha.
Chi.29/46
-Vamana
(Mrudu)
-Snehapan
should be done least
-
Pariseka should be done least
-Langhana
-Koshna
Lepa
|
|
|
BAHYA UPACHARA
|
Ruksha Swedana is applicable to
Amavata patient.
रूक्ष स्र्वेदो विधातव्यो वालुका
पुटकैस्तथा।
उपनाहाश्च
कर्तव्या येऽपि
स्नेहविवर्जिता।।
Chakradatta
25/31-36
-Valuka Sweda
-Upanaha (Sneha Vivarjita)
|
In Vatrakta, Abhyanga, Aalepa ,
Parisheka,Avgaha,Upanaha, Nirvapana etc. should be performed as per Dosha
and Avastha of patient. Vatika - Sukhoushna Upanaha;Paitika – Pariseka; -Shita Nirvapana;–Shitala Lepa; Kaphaja- Koshna Upanaha, Lepa Cha. Chi.29/44-46 कफवातोत्तरे शीतैः प्रलिप्ते वातशोणिते ।
दाहशोथरुजाकण्डूविवृद्धिः
स्तम्भनाद्भवेत् ॥४७॥Cha. Chi.29/47
If Shitala Lepa done in Vata
or Kapha Pradhana Vatarakta patient, there would be increase in
symptoms like burning, swelling, itching, pain etc. due to obstruction caused
by cold exposure. रक्तपित्तोत्तरे चोष्णैर्दाहः क्लेदोऽवदारणम् ।Cha. Chi.29/48 If Ushna Lepa is done to Pitta
and Rakta Pradhana patient, there would be burning, exfoliation and
moisture at the site due to excessive heat exposure.
|
|
|
|
|
|
|
|
